Нарэшце завяршыў двухгадовую працу над кнігай філасофіі “Човен на Млечным Шляху”. Пакуль вывешваю яе эл.варыянт на сайце ў спадзеве, што нехта прачытае і напіша свае каментары і заўвагі СЮДЫ. Загадзя ўдзячны, бо кніга, перад тым як рашуся яе друкаваць, будзе вылежвацца і дапрацоўвацца згодна заўваг рэцэнзентаў.

рэцэнзія Марыі Верціхоўскай

Заўвагі чытача (Кастусь Травень)

Татуся Барадуся / Міхась Южык (сумеснае)

********

Над морам лунаю на парашуце

па самым нявызначаным маршруце.

А ўнiзе на пляжы зрудзелыя целы

ў нiрване самлелай.

Ды бог адзiноты ўяўляе мяне,

насустрач прыгодам рашуча iмкне.

I я за сабой назiраю нiбыта

на кiнастужцы, усiмi забытай.

Татуся Барадуся / Міхась Южык (сумеснае)

********

Схаваю за шклом акуляраў бяссонне,

усмешку схаваю і выйду на двор.

Але ад сябе не ўцячэш і ў бяздонні

прасторы таемнай між бліскавак зор

адчую прысутнасць Тваю, мой Нябесны,

i сэрцу цяплей стане ў гэтакі міг.

Ірвецца, нібы да аблокаў увесну

яно з-пад адзення на крылах слабых

у вострым памкненнi ўзляцець цi разбiцца

i плыць цi ляцець на Твайго Сэрца стук.

Пад музыку вершаў няспешна кружыцца

i ўрэшце сустрэцца з цяплом Тваiх Рук.

********

На дне акуляраў, на дне эйфарыi

лятаюць бязглузда шалёныя крылы.

Жывымi зноў робяцца шнары старыя

у вэрхале сноў, успамiнаў, памылак.

Ды боль не балiць i крывавяць не страты,

не страх выпраўляцца ў адчайны палёт,

а нешта ў душы, цецiвою напятай

параненае навылёт.

       Татуся Барадуся

********

дарога пахне

морам i ўспамiнамi аб тым

чаго нiколi не было

дарога ў верасень

дарога да цябе

мой недасяжны поўдзень

мне з вышынi вiдаць усё

i парашут-крыло

мяне перанясе праз буралом

там дзе аўто не пройдзе

i сонца не апалiць бо

на поўначы халоднае яно

i змерзлымi рукамi я трымаю стропы

а ты ў сваiм

паўднёвым горадзе

глядзi ў акно

глядзi на мора

хвалi на пяску

напiшуць з вершаў маiх строфы

Міхась Южык

* * *

Дарогі бываюць розныя,

на захад і на усход.

Дарогія бываюць грозныя,

па іх не ідзе народ.

Па іх дон-кіхоты смешныя

спяшаюць на конях худых,

паэты нахабна-грэшныя

адточваюць там свой слых.

Дарогі вядуць на поўнач,

на поўдзень вядуць зрэдчас.

Абапал дарог і роўнядзь,

і горы глядзяць на нас.

Дарогамі не аблашчаны,

хто ўпоперак іх ідзе.

Дарогай наш лёс адзначаны

і ў радасці, і ў бядзе.

Татуся Барадуся

********

Холад металу ўпiваецца ў рукi.

Неба далёкае, як Монтэ Б’янка.

Там, дзе пад скурай сплятаюцца гукi,

восень у Альпах, як пах валяр’янкi.

Лекаў ад шчасця эфект незваротны

ў тым, што без iх будзе потым пустэча.

Будзеш мiж скал i на скалах самотны

пошук здзяйсняць, бессэнсоўны i вечны.

Міхась Южык

* * *

Лекамі ад жыцця

будзе само жыццё –

поля нямы прасцяг,

стрэсенае лісцё…

Мноства такіх карцін

голасна паўстае

статкамі аблачын,

ценямі на траве.

Будзеш між слоў здзяйсняць

пошук нязменны ты.

Вершамі запаўняць

прывіды пустаты.

1. Абуджэнне ад летаргіі

“Истинно говорю вам, если не обратитесь и не будете как дети, не войдете в Царство Небесное” (Матф.18:3)

Кажуць, наша памяць захоўвае інфармацыю пра кожную жыццёвую падзею, што некалі адбылася. Інфармацыя пераходзіць у падсвядомасць і ўплывае на ўсё наша далейшае жыццё. Уплывае менавіта сваёй прысутнасцю ў нас, хоць часам некаторыя падзеі не выцягваюцца ў вобласць свядомага гадамі. А некаторыя зусім не выцягваюцца.

Асабліва востра і важна ставіцца, калі так можна сказаць, наша душа да дзяцінства. Бо менавіта там, у першыя гады судакранання з рэчаіснасцю, і фарміруюцца душы.

Дзяцінства, маленства, могуць быць зусім рознымі – па сваёй якасці, эмацыйным фоне, насычанасці і нават працягласці. Але заўсёды гэта – першы і самы яскравы досвед жыцця. Калі, у які міг абуджаецца наша свядомасць, – зноў жа бывае па-рознаму. Адзін памятае сябе ледзьве не з двух гадоў, а другі гадоў з чатырох ці пяці. У любым выпадку – памяць тая урывістая. Усплываюць асобныя эпізоды, скажоныя прызмай нашага ўспрымання. Вобразы, твары, цені, галасы, гукі… З іх складаецца жыццё, ствараюцца ягоныя каардынаты.

Фарбы, колеры, гукі і пахі –

расчыняецца новы сусвет,

там лятаюць дзівосныя птахі

і жывуць людзі шчасна, без бед.

У кожнага ёсць месца, дзе нарадзілася і гадавалася душа. І хоць нарадзіўся я, як фізічны суб’ект, у адной з дзіцячых бальніц горада Мінска, душа мая ўпершыню абудзілася ад летаргічнага сну ў бела-цагляным доме на вуліцы Някрасава. Дом меў нумар 8, кватэра 17, і гэтыя лічбы пераследуюць мяне ўсё далейшае жыццё, з імі звязана нешта важнае ў маім лёсе.

Памятаю тры акны на першым паверсе (кухня, спальня і зала), што глядзелі на яблыневы сад. Гэты кааператыўны пяціпавярховы дом быў пабудаваны блізу 1967 года, а праз два гады маё эга там пасялілася. Што ёсць мы? Гэта, мусіць, тое, што бачым вакол, што чуем і спрабуем навобмацак. Тое, што мы думаем пра сябе саміх, пра рэчы, якія нас атачаюць. Я ўдзячны лёсу за тое, што нарадзіўся ў такім маляўнічым, утульным кутку Мінска, як дом і двор на Някрасава.

Некалі, да сярэдзіны шасцідзесятых гадоў, на месцы нашага дома мясціўся прыватны сектар. Не ведаю, ці ўпіраўся ён раней непасрэдна ў трамвайныя пуці, што па вуліцы Якуба Коласа (Лагойскі тракт). Бо вуліцу Някрасава “распачынаў” даволі стары чатырохпавярховы дом, яўна старэйшы за ўсе астатнія дамы, якія выбудаваліся і выстраіліся далей – паралельна яму. Увогуле, двары нашых дамоў абмяжоўваліся вуліцамі Някрасава і Ламаносава, што ішлі даволі блізка адна ад адной. Някрасава, тады брукаваная, ішла ад вул. Якуба Коласа далёка-далёка, уцякаючы ў прыватны сектар, перасякаючы вуліцу Багдановіча і кіруючы далей, туды, дзе заканчваўся тады Мінск. Вуліца ж Ламаносава, наадварот, была кароценькая, гэтакі тупічок на які дзесятак дамоў. Яна ўтыркалася ў маляўнічы сквер з ялінамі і там замірала. Сквер той, дарэчы, існуе і цяпер – вельмі ўтульнае і прыгожае месца. Ён пачынаецца ад вуліцы Сурганава і цягнецца амаль кіламетр, акурат да школы №6, у якой я вучыўся. Сквер знаходзіцца крыху на ўзвышэнні, уздоўж яго шыхтуюцца збольшага дзевяціпавярховыя старыя дамы. Некаторыя з іх пабудаваны яшчэ ў шасцідзесятых гадах. Той дом, у які ўпіраецца вуліца Ламаносава, мае характэрную для старых дзевяціпавярховак адкрытую, зацягнутую адно металічнай сектай ліфтавую шахту. (Дакладней – меў такую; цяпер, магчыма, шахту перарабілі.) Ліфт адчыняўся ўручную, дзве дзверы – шахтавая і ўласна ліфтавая – адсоўваліся ўбакі. Гэты дом быў самым блізкім домам з такой цудоўнай цацкай, як ліфт. І таму мы, падшыванцы, з задавальненнем на ім каталіся.

Увогуле, забавак у нашым дзяцінстве – параўноўваючы з сучаснасцю – было вельмі мала, але з якой жа асалодай мы ўмелі карыстацца тымі забаўкамі… Шчаслівае маленства знаходзіць цудоўнае і чароўнае літаральна ва ўсім.

Прага творчасці, прага спаткання

з невядомым абудзіць усіх,

хто вітае прасветлае ранне,

хто мацуе і зрок свой і слых.

ГЭТАМУ СВЕТУ – З ГЭТАГА СВЕТУ. Ад Лёні

18 красавіка ў 17-й гадзін у Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры адбылася прэзентацыя кнігі “вершаў пасля вершаў” (аўтарскае азначэнне) Леаніда Галубовіча “З гэтага свету”. Выступалі людзі, якія ведаюць Леаніда Міхайлавіча даўно і глыбей, чым звычайны бамонд: Міхась Скобла, Алесь Разанаў, Валянцін Акудовіч, Хрысціна Лялько… Прысутнічалі творцы без падзялення на Саюзы, бо Галубовіч – постаць, якая служыць літаратуры, а не прыслужвае асобным літаратурным босам: кампраміснае разуменне жыцця дазваляе рэалізоўваць талент і працаздольнасць там, дзе яго ўспрымаюць такім, які ёсць. На імпрэзе кніжкі з аўтографамі дасталіся не ўсім, хто жадаў: аўтарскія сціпласць і недаацэнка перашкодзілі ўзяць дастатковую колькасць асобнікаў, якім наканавана стаць рарытэтам.

Гэтая кніжка – плён дванаццацігадовага публічнага маўчання паэта. Столькі часу ён не выступаў з вершамі ў друку, а дзесяць гадоў увогуле іх не пісаў. Усе змешчаныя тэксты – пазнакі водгукаў яго душы на зрухі і праявы нядаўняга часу, хоць аўтарытэты і прыярытэты з часоў “апошніх вершаў леаніда галубовіча” (малыя літары – у выходных дадзеных папярэдняй кнігі) не змяніліся. Хіба што на абаяльную дасціпную іронію аўтар менш распыляецца – павялічыў канцэнтрацыю і пранізлівасць з рызыкай насцярожыць чытача незавуаляванай сур’ёзнасцю. Таму зборнік успрымаецца як метафарычны аналіз аўтарам уласнага ўнутранага жыцця ў кантэксце існавання чалавецтва. Дакладней, той яго часткі, якая звязана з Радзімай і Богам. Самадастатковасць дазволіла Леаніду Галубовічу выдаць зборнік адразу – без папярэдніх публікацый-засветак.

Як літаратар Галубовіч нікуды не знікаў – ён стаўся прызнаным крытыкам: сам факт разгляду творчых набыткаў ЛеГалам большая частка пісьменнікаў успрымала і ўспрымае як высокую ацэнку. Таму што пішуцца крытычныя артыкулы не толькі прафесійна, а і шчыра. Нават таго, што Леанід Міхайлавіч здолеў за мінулае дзесяцігоддзе дадаць упэўненасці здольным творцам, а шэраг занядбаных жорсткім часам талентаў вярнуць у літаратуру, хапіла б, каб стаць падзвіжнікам.

А рукі пры амаль несупынным разглядзе “чужой” творчасці да “зэшыта” ўсё ж цягнуліся…

Неяк не прынята ў айчыннай літаратуры публічна даваць ацэнку пісьменніку, пакуль ён з намі – на “гэтым свеце”. Ну як гэта: жывы, а геній? У адным тралейбусе едзем, а талент? Кашуля не адпрасавана, а адораны? Саромеемся перахваліць або быць абвінавачаным ва ўзаемаангажаванасці? Псеўдагуманітарная апаска, што балы, дадзеныя калегу, панізяць уласны рэйтынг? Нават, калі і прамаўляем тое, што павінны сказаць, то з рэверансамі: маўляў, а далей жа яшчэ нешта будзе; а раптам не туды павернецца і г. д. І неяк забываемся, што менавіта з падобных сустрэч, кулуарных размоў, асабістага ўспрыняцця творцаў, з якімі перасякаемся, і будзе ў хуткім часе складацца гісторыя літаратуры, а сам будынак літаратуры падвысіцца знакавымі здабыткамі сучаснікаў – творамі, якія сёння будзённа прад’яўляюцца як пісьменніцкай эліце, так і грамадству. Здаецца, Галубовіч адчувае, што і зробленага – дастаткова. Таму “вершаваны выбух”, відавочна, зноў зменіцца паэтычнай цішынёй – на гады або назаўжды.

Чалавецтва даўно ўсвядоміла, што нельга сказаць нічога новага, аднак заўжды можна вынайсці новую камбінацыю або прыняць пазіцыю, з якой можна зірнуць на звыклыя рэчы ў новым ракурсе. Гэта выдатна разумее і Галубовіч. Зборнік “З гэтага свету” – супрацьвага звыкламу ўганараванаму эпігонству. Прымірэнча спакойная і адначасова страшная непрыкрытасцю вядомых ісцін, якія зазвычай пасыпаюць рыфмаванай мішурой, каб адцягнуць увагу ад сутнасці або прыглушыць яе бязлітасную выразнасць.

Прэпарыраваць на асобныя цытаты цэласны зборнік не выпадае. Як зазначыў у прадмове Ціхан Чарнякевіч: “Вось новая кніга Леаніда Галубовіча. Пачытайце яе”.

Дык ці той гэта Галубовіч, што развітаўся ў мінулым стагоддзі зборнікам “апошнія вершы…”? Здаецца, той. Ён і цяпер, як тады, падпісвае кнігі проста: “ад Лёні”.

Юрась НЕРАТОК

Юрась Нераток

* * *

Мы стаялі пад голай вярбінай,

праляталі паўзверхам вятры,

і хвіліна плыла за хвілінай

ад світання да позняй зары.

Золкі холад увосень стараўся

астудзіць, зледзяніць нашу кроў.

Потым снег на зямлю асыпаўся,

падтаваў і лажыўся наноў.

Мы стаялі пад голай вярбою,

прылучыўшыся сэрцамі так,

што рабіліся яваю мроі

і сняжынкі квітнелі як мак.

Растуляліся сэрцайкам вусны,

і ад гэтай усмешкі тваёй

замірала зіма без прымусу,

завірухі спавольваўся рой.

І калісьці, у дзень нечаканы,

прарасла пад нагамі трава

і пяшчотным салатавым зманам

задрыжала пад ветрам вярба.

Адгукаліся сонцу лісточкі,

трапятліва раслі і раслі.

Пад згусцелай зялёнай сарочкай

нашы душы гасцямі жылі.

Хутка – травень, птушыныя спевы,

навальніцы і ліўняў размах,

зіхатлівыя зорак пасевы

у блакітна-бяздонных вачах.

Толькі памяць зацеміць нязводна,

як ва ўзорыстым голлі вярбы

неба вышняе сілай прыроднай

нас паіла ў абдоймах зімы.

Вячеслав Данилов

http://iuzhyk.ucoz.ru/blog/vjacheslav_danilov_stikhi/2012-04-27-44

Шыпшынавы вечар

Калі ў нашых часопісах літаратурных сустракаешся з паэзій да паэзіі падобнай, то робіцца адразу ніякавата. А ўжо ў маладых сустрэць чыстае паэтычнае слова, падмацаванае адпаведным мастацкім слыхам і прыстойным майстэрствам – справа найрэдкая.

Таму з прыемнасцю засяродзіўся на вершах Ірыны Карэлінай (“Маладосць”, 2011, №11), партрэт якой упрыгожвае вокладку не вельмі тоўстага літаратурнага часопіса.

Маладым, не сакрэт, варта ўмець недзе засвяціцца, каб у іх пачалі ўглядацца. Так і я напачатку ўспомніў Ірыну Карэліну па змешчаным у “Дзеяслове” (№55) калектыўным вершаваным праекце “Буслан і Жабміла”, а потым прыгадаў недзе бачанае фота, потым праасацыяваў яго з фота на вокладцы “Маладосці”, і толькі тады ўжо пачаў чытаць падборку вершаў. Во як складана! І тым не менш менавіта так часта і бывае, так знаходзяць многія свайго аўтара, свайго паэта. Ірына Карэліна вызначылася ў праекце “Буслан і Жабміла” адметна, як я ўжо пісаў – найбольш удала адпавяла агульнаму тону паэмы, які задаваў Юрась Нераток. Было відаць, што з вобразнасцю ў паэткі добра. І слова яе жывое.

Калі разгортваеш старонку “Маладосці”, дзе пачынаюцца вершы Карэлінай, то адразу напружвае гэтае вызначэнне рэдакцыяй яе паэтычнага ўзроўню. Ужо паверце, што мы самі, без дапамогі правадыроў (мы – гэта чытачы і крытыкі) вызначым для сябе ее мастацкі ўзровень. Гэтыя эпітэты, што апярэджваюць самі вершы, трохі не да месца. Дастакова кароткіх біяграфічных звестак.

І хоць рэдакцыя ўжо распісала нам усе вартасці твораў і асаблівасці творчасці паэткі, мы тым не менш самі паспрабуем сказаць колькі слоў.

Бо вершы сапраўды вартыя разгляду крытычнага непрадузятага.

Навошта нам у соты раз пляжыць якога “культавага” пісьменніка, тым самым яго піярачы, калі можна надаць увагу новаму незацухмоленаму імені. Разгледзець вершы, якія сапраўды можна назваць паэзіяй, а не выпендрываннем ці пераліваннем з пустога ў парожняе, не бясконцым эксплуатаваннем сваіх старых, а часцей – не сваіх нават, вобразаў і метафар.

На жаль, не магу даць спасылку на той нумар “Маладосці”, бо архіў на гэты момант не адчыняецца. Таму хто чытаў – добра. Астатнія, можа, павераць слову крытыка.

Адразу звяртае на сябе ўвагу тое, што паэзія для Ірыны Карэлінай з’яўляецца спосабам жыцця, ладам існавання свядомасці. Гэта найперш спосаб не вызначыцца, а вызначыць сваё месца ў жыцці, калі разумець слова “жыццё” як мага шырока. Паэтка мысліць свежымі яркімі вобразамі. Натуральна, што па сваёй маладосці яна яшчэ не наелася і не перасыцілася паэтычным словам. Свет здаецца ёй бясконцай загадкай, якую яна праз словы, рыфмы і рытмы разгадвае для сябе. Найперш для сябе. Але па законах суіснавання людзей – дзеліцца гэтым і з намі. За што многія ёй, думаецца, будуць вельмі ўдзячныя.

Родам Ірына Карэліна з паэтычнага і знакавага для беларусі места –  горада Полацка. Гэты цяпер спрэс рускамоўны горад, тым не менш, захоўвае магутны патэнцыял беларускай культуры – велічнымі храмамі, мошчамі вялікай асветніцы, цудоўнымі краявідамі на вялікую раку, вулачкамі сваімі і вуліцамі.

Паэт, асабліва адораны і асабліва ў маладосці, здольны як бы не заўважаць, адхіляць ад сваёй свядомасці ўсё непрыемнае – бруд, п’яніц, грубасць, хамства, манкурцтва і г.д., якія несумненна прысутнічаюць паўсюль. І ў горадзе Полацку таксама. Але кожны стварае карцінку сусвету сам у сваёй галаве. Памятаю, як некалі, захоплены ўсім беларускім, я з мэтай вывучэння і не толькі, гледзячы па тэлевізіі любы фільм ці перадачу па-руску, аўтаматычна перакладаў прамоўленыя сказы на родную мову. Гэтак ствараў свой сусвет – дзе соцыум існуе і мысліць па-беларуску.

Ірына Карэліна, жывучы і выхоўваючыся ў рускамоўным асяроддзі, як і многія пачынала, доўга пісала і, магчыма, дагэтуль піша па-руску. Але выявіць сябе чалавеку ў большасці выпадкаў удаецца менавіта ў той культуры, да якой належыш. Культура як бы сама прыцягвае да сябе творцаў, якія, нарадзіўшыся некалі на свет, не ведалі, што родзяцца для нейчай нацыянальнай культуры. Культура адбірае сабе патрэбных, робячы гэта пакрыёма і ненавязліва.

Так і Ірыне Карэлінай, пэўна ж, калісьці захацелася агучыць свой горад, свае думкі і пачуцці па-беларуску. Паглядзець, што з гэтага выйдзе. І свет, ведаю, у пэўнай ступені перакульваецца тады для паэта. Звыклыя дамы, вуліцы, дрэвы, кветкі, рэчы, пераназваўшыся, становяцца больш аб’ёмнымі, значнымі і прыгожымі. У вачах паэта. І ў вачах чытачоў.

Кастрычнік іграе па нотах

самотнага Шумана.

У восені – твар адзіноты

і водар мінулага.

Крывавіць шыпшынавы вечар,

паранены думкамі.

Ісці да Вас – цэлую вечнасць –

не тымі завулкамі.

Метафара “шыпшынавы вечар” для мяне, напрыклад, адкрыццё. Я такога ніколі не чуў. І гэты вечар, “паранены думкамі”, набывае ў маёй свядомасці таемнае і высокае значэнне. Нават прызначэнне – з’явіцца для таго, каб яго так прыгожа намалявалі. Слова “крывавіць” таксама ўзмацняе ўражанне. Глядзіце: тры так званых змрочных слова “вечар”, “паранены”, “крывавіць”, а верш зусім не выходзіць змрочным (я прывёў толькі дзве страфы з чатырох), а наўсперач, прасветленым нейкім, высветленым душой, якая сама, думаецца, празрыстая.

А вось верш “Жнівень”. (Само слова як натуральна і сакавіта гучыць, у параўнанні з чужародна-рымска-расейскім адпаведнікам.) Адразу чакаеш нечага цёплага, але не спякотнага, сонечнага, але не сляпучага, духмянага, але не задушлівага… Аднак:

Муха ў ліпкай павуціне

Жаласна гудзе.

Месяц, жвавы і гуллівы,

у гумовых макасінах

Крочыць па вадзе.

Зоры спелыя, як слівы,

плюхаюцца ў гладзь.

Смутак, смутак і пяшчота…

Лодка шэпшацца з чаротам –

Слоў не разабраць.

Вецер пасвіцца ля вусця,

быццам бы ягня.

Ён з мяне зрывае хустку,

пакідаючы на вуснах

Смак твайго імя.

У вершы, свядома ці падсвядома, здзяйсняецца вытанчаны пераход ад рэальнага да фантазійнага і чароўнага. “Муха ў ліпкай павуціне Жаласна гудзе”. Праўда. Так і бачыш карцінку ўжо бачаную самім. А вось “Месяц, жвавы і гуллівы” – гэта ўжо пераўтвораны вобраз рэальнасці. Чалавек без паэтычнага слыху і не зразумее, як такое магчыма – гуллівы і жвавы. А далей фантазійнасць нарастае – месяц ужо “ў гумовых макасінах Крочыць па вадзе”. Зусім нечувана! Фармальна – прыдзірайся, праў, як у нас гэта любяць, каравай рукой рэдактара. Але ж незабітая фантазія пранікае на друкаваныя старонкі – і адбываецца цуд. Месяц у нянашанскіх гумовых (чамусьці) макасінах ды яшчэ і па вадзе крочыць. У тым жа якраз і сіла і слабаць паэзіі – для чалавека без фантазіі “гумовыя макасіны” месяца адно раздражняльны фактар. А нехта ўбачыць такую карцінку – і зачаруецца: месяц сапраўды ў вадзе і варушыцца, і нібы крочыць па ёй, плыткай, а ў гуму абуты – каб не прамокнуць і не прастыць. Месяц для паэта – жывая істота. І зоркі, што выспелі “як слівы” (жоўтыя?). Адзінае месца ў вершы, якое я б назваў вузкім – “Вецер пасвіцца ля вусця, быццам бы ягня”. Ну цяжка спалучыць вецер з рахманым ягнём! Па ўсіх параметрах – цяжка. І знешне, і энергетычна. А вось “вятрыска” – прыдалося б па сэнсе ямчэй.

Яшчэ. Выкарыстанне звязкі “быццам бы ягня” даволі хісткае ў беларускай паэзіі, бо “быццам” ужо нясе ўсю патрэбную метафарычную нагрузку, а “бы” не толькі залішняе, але і асацыюецца са скарочанай формай “быццам”, то бок нехта пачуе тут падваенне аднаго і таго ж значэння. Дарэчы, падобны агрэх ёсць і ў адным з наступных вершаў – “кожны вечар як быццам бы першы”. Тры словы аднаго і таго ж значэння – зашмат, тым больш што скарыстаны яны для рытмікі, іншай нагрузкі два з трох не нясуць.

Але ўсё гэта дэталі, нюансы. Зрэшты, у паэтычным рамястве кожная дробязь пагарды не вартая. Бо агрэхі ў дробязях замінаюць цэласнаму ўспрыманню той складанай і густой вобразнасці, якой поўняцца вершы Ірыны Карэлінай. Зазначу, што вобразнасць не самамэта – а сродак самавыяўлення душы. У разгляданым намі выпадку – багатай, празрыстай, карункавай, сонечнай. Як жа гэта радуе сярод тысячатомнага збору беларускай паэтычнай паныласці…

Брукаванка са зліткаў золата

у святле ліхтароў.

І, начной цішынёй праколатая –

да глыбінь і асноў –

я блукаю па зорных вуліцах,

удыхаючы пыл.

Мне здаецца, вось-вось перакуліцца

у ваду небасхіл.

Гэты горад на беразе вечнасці –

заканчэнне дарог.

Там, дзе мора зліваецца з млечнасцю,

пачынаецца Бог.

Я іду па аблоках акацыі –

скрозь пялёсткавы рой.

Нават тут – на цэнтральным пляцы

можна слухаць прыбой.

І адчуць – кожнай цела клетачкай,

да скразной нематы:

там, дзе мора зліваецца з млечнасцю,

пачынаешся ты.

Паэтка малюе нам горад. Прыморскі. У аблоках акацый, якія відны і ўначы. І гэта зусім не абавязкова канкрэтны горад. Ён можа быць яе марай. І нашай марай. Дзе “брукаванка са зліткаў золата”, дзе чалавек з напятай душою можа быць “праколаты” цішынёй. Пагадзіцеся, не банальна. Горад на беразе мора – але і “на беразе вечнасці”. Што і робіць Паэзію вышэйшай за жыццё. Паэзія – пераўтваральніца нашай рэальнасці, зробленая прызмай успрымання паэта. Я нездарма напісаў “паэзія” з вялікай літары. Бо іншыя так пераўтвораць рэальнасць, што бегчы адтуль хочацца на злом галавы. Метафары “пялёсткавы рой”, “скразная немата” расстаўлены роўна так і роўна на такіх месцах, каб атрымалася адпаведнае вычуванне і адпаведная перадача. Паэт – перадатчык, трансфарматар касмічных энергій. Бо і пялёсткі і цішыня – часцінкі космасу. І толькі праходзячы праз адпаведны “трансфарматар” (паэта) і “прыёмнік” (свайго чытача), энергіі гэтыя раскрываюць усю сваю сілу.

І вельмі ўсцешвае, калі энергіі космасу расструменьваюцца пазітыўна…

* * *

Пах ландышаў у пераходзе

нагадвае дзяцінства.

Здаецца, горад стогне: “Годзе!

Вады, вады…”

Цурчыць крыніца,

празрыстая – у нетрах глебы,

і чмыхае ад пылу неба.

Рыпіць па старасці трамвай,

як быццам шэпча мне: “Трывай,

яшчэ не ліха!”

Прыпынак. Я выходжу ў май.

Няма чым дыхаць.

Па-мойму, гэта лепшы верш з падборкі Ірыны Карэлінай. У малым аб’ёме тут сказана шмат і многа. Што там перададзена? Замалёўка майскага горада, што тоне ў пахах вясны і спякоце? Або мая, замураванага ў горадзе? Ці гэта душа нейчая (твая, чытач?) стогне, каб ёй далі празрыстай крынічнай вады, якая цячэ ў глыбінях… зямлі? свядомасці? А можа, душа проста радуецца незвычайнаму спалучэнню вясновых пахаў, сонца, пылу, рыпу старэнькага трамваю? І хто, як не паэт, можа пачуць, што трамвай шапоча менавіта яму, скрыпіць – для яго? А спалуэнне – “Я выходжу ў май”?.. З трамвая – пад неба і сонца, у пыл і чадзенне вялізнага горада… Якая складаная гама перажыванняў. І як гэта хораша – выходзіць у май. Хочацца ісці за паэтам.

Так ствараюцца сусветы. Кожны чалавек – унікальны сусвет. А мастак, паэт – ён стварае і носіць найскладаны сусвет у галаве цягам жыцця. Паэты жывуць у сваіх сусветах, куды больш адрозных ад Рэальнасці, чым асабовыя сусветы іншых людзей. Згубіўшы свой сусвет – паэт можа згубіць усё. Дык няхай не губляюць паэты сябе…

Паэзія – боскай сілаю,

каб ажылі бяскрылыя.

А тыя, ў каго ёсць крылы,

хай маюць найболей сілы.

Влияем ли мы на свою жизнь или все предопределено?

Прагляд адказаў

Есть свобода выбора

4 (57.1%)

Нету свободы выбора

0 (0.0%)

Есть частично

3 (42.9%)

Вітаўт МАРТЫНЕНКА, музычны крытык

Літаратура новай эпохі старой краіны 

Кастусь Травень «Брыґадны ґенэрал», Вільня, 2011, «Наша будучыня», стар. 1-208.

        Пісьменьніка Кастуся Травеня я адкрыў для сябе падчас працы над сваёй кнігай «Rock on-line» (2010), калі ягоная аповесць «Вокліч», зьмешчаная ў дэбютнай кнізе «Маўчы і будзь хітрым» (2007), здолела кардынальна зьмяніць саму структуру маіх разважаньняў: пара цытатаў адтуль паклікала далейшы пошук базісных ісьцінаў у сучаснай беларускай літаратуры (Якавенка, Акула, Ґеніюш, Сыс…), ператварыўшы мой твор, як выказаўся рэцэнзэнт часопіса «Верасень» Анатоль Мяльґуй, «у падабенства постмадэрнісцкага раману». Неабачліва прапусьціўшы чарговы зборнік прозы «Гульня белымі фіґурамі» (2008), я ўсё ж стаў пільней прыглядацца да творчасьці аўтара, які першым вырашыў падтрымаць у мастацкай літаратуры ідэю лінґвіста Яна Станкевіча вярнуць беларускай мове клясычнае гучаньне, рэабілітаваўшы для пачатку рэпрэсаваную ў 1929 годзе літару Ґ.

         Станкевіч вярнуў тую літару ў навуковы ўжытак у 1989-м сваёй працай «Greatlitvan-Russian Dictionary», а ў 2006-м яна трапіла і ў нашу зь Мяльґуем культмасавую энцыкляпэдыю «222 альбомы беларускага року» і… зацікавіла акурат Кастуся Травеня, які замовіў мне тлумачальны артыкул на гэтую тэму, а потым паставіў яго прадмовай у свой новы том, азагалоўлены «Брыґадны ґенэрал».

* * *

Пуцявінкі вясной

разбягаюцца полем,

у лясы зазіраюць,

па вёсках цякуць.

Льецца сонца па іх

неўтаймоўна, раздольна,

рушаць людзі туды,

дзе іх сэрцы жывуць.

Усміхніся, прахожы,

пахілай вярбіне,

ціха песню запой,

хай твой голас гучыць

і склікае любоў –

так, што свет не застыне,

а памкнецца за песняй

бруіцца і жыць.

Вышло четырехтомное собрание прозы Юрия Юлова (Юрася Нератка)

Кніга Леаніда Галубовіча

Патрапіла да мяне новая кніга Леаніда Галубовіча “З гэтага свету”. Паэзія. Вершы апошніх гадоў. Акуратная някідкая кніжка вядомага паэта і крытыка. Зрэшты, кідкая яна тым, што паэт не пісаў вершы цэлых дзесяць гадоў і што змешчаныя ў кнізе вершы публікуюцца ўпершыню.

Калісьці, у гады пачаткоўства літаратурнага, я чытаў амаль усе зборнікі Леаніда Галубовіча, а таксама “Апошнія вершы”. У свой час я і мову беларускую народную вывучаў у тым ліку і па зборніках Галубовіча.

Не буду даваць тут ніякіх ацэнак, гэта зробяць, спадзяюся, нашы кваліфікаваныя крытыкі. Я ў дадзеным выпадку толькі чытач. І як чытач прывяду ніжэй адзін найбольш упадабаны верш зборніка:

* * *

Ты абсалютна абмежаваны чалавек, –

кажа мне жонка, –

і тут табе нецікава, і туды ты ехаць не хочаш,

і нічога, апроч сябе, ты не бачыш…”

Дык і праўда ж,

самае невядомае для мяне – гэта я сам.

Бо як ні адыходзіў ад сябе далёка,

а далей свайго ўяўлення бачыць не даводзілася…

Ну, і нарэшце, вы павінны зразумець

маю нехаць да вандраванняў:

што, хіба трава ў Нямеччыне блакітнага колеру,

а не такая бура-чырвоная, як у нас пад Хатынню,

і няўжо японцы і сёння

так бясстрашна робяць сабе харакіры,

не раўнуючы як успорвалі жывот

майму вяскоўцу ў Маньчжурыі?..

І Карфаген, і егіпецкія піраміды, і храмы мая,

і Каложская царква пабудаваны з адной зямлі…

І ўвогуле хіба прыгажосць і каштоўнасць

адрозныя ў розных месцах свету?..

Топчамся па сваім,

долу вочы свае апусціўшы,

а на Неба падняць іх –

саромеемся граху свайго…

Адзін згарыць у палёце,

другі захлынецца ў гразі,

гэты памрэ жывым,

а той працягвае жыць пасля смерці…

А ўвогуле, скажу так:

можна думаць пра вечнасць,

досведу рой абхапіўшы рукамі,

а можна, як аквалангіст,

паглыбляцца ў сябе,

пакуль хопіць дыхання…

штодня не дастаючы

дна…

Людзям “са стараны”

Неяк мне задалі пытанне: а каго б ты назваў з выбітных беларускіх сучасных празаікаў? Такое пытанне стаяла ў анкеце для адной газеты, на якое спрабаваў адказаць мой знаёмы.

Абодва мы пасмяяліся і прыйшлі да агульнай высновы, што ў нас такіх вобмаль. Называюць усе заўсёды адны і тыя ж імёны. Прычым, як правіла, кожная суполка мае свой “спіс” імёнаў. І ўсё роўна яны надта ўжо перагукаюцца між сабою і ўсё роўна колькасць іх надзвычай малая.

Аб’ектыўных прычын тут некалькі.

Займацца прозай трэба сур’ёзна. Гэта не вершы, якія можна пісаць у прамежку сваіх асноўных спраў (ну службовых там абавязкаў ці чаго яшчэ). А прозе – каб быць выбітным празаікам – трэба аддаць усяго сябе, усё жыццё пакласці на гэта. А для гэтага трэба, каб твая праца была адпаведна аплачана. Што ў беларускай літаратуры амаль немагчыма. Заўсёды займаюцца паралельна. Выключэнне – можа, адзін А.Бахарэвіч, які сядзіць у фрыцаўскай Нямеччыне і якому, відаць, плацяць менавіта за тое, каб ён пісаў.

Агульнае ж у нас правіла такое – выбітнымі, заўважнымі ці яшчэ неяк вызначанымі празаікамі могуць быць у Беларусі толькі тыя, хто сядзіць у рэдакцыях і мае сталы доступ да друку ў шаноўных выданнях.

Чалавеку ж “са стараны” стаць “выбітным” беларускім празаікам цяжка, амаль немагчыма. Бо друкавацца табе пастаянна, вольна і раскошна ў нашых нешматлікіх выданнях ніхто не дасць. Хутчэй – у пысу дадуць.

Схема ў нас звычайна такая. На дзвярах усіх літаратурных часопіаў і тыднёвіка “вісіць” лозунг – “Шукаем новых талентаў!”. І вось гэты талент заходзіць у рыпучыя дзверы. І калі гэта сапраўды талент, і калі ён не піша крамолу, і калі ён шануе нашых класікаў і родную літаратуру, а не гоніць нейкую адсябеціну, то яго з вялікай доляй верагоднасці надрукуюць. Адзін раз. Ну два. А потым – па схеме – яму скажуць нешта такое: “Ты перастаў расці. Твае цяперашнія творы не лепшыя, а нават слабейшыя за тыя, што мы друкавалі. Ідзі і паляпшай свой мастацкі ўзровень”. І ашаломлены пачатковец, які быў ужо акрылены першымі поспехамі, упадае ў неразуменне і ступар. Ён сапраўды пачынае верыць, што ён не расце, што ён не такі ўжо таленавіты, як яму раней падалося. Ён працуе, павышае свой “мастацкі ўзровень”, зноўку нясе свае тварэнні ў рэдакцыі і зноў яму даюць у каршэнь.

Ну ладна. Не так груба: яму проста тлумачаць, што ён не вельмі сваімі творамі ўразіў, што ён не расце, ну амаль не расце. А то і распавядуць пра тое, што ў іх чарга на апавяданні тры гады. Што рабіць? Чакаць, пакуль пройдуць тры гады? І дзе магчымасць для росту, калі для апавядання тэрмін – тры гады? Ды за тры гады можна тры кнігі напісаць прозы. Але дзе гэтыя кнігі друкаваць, калі і ў дзяржаўным выданні МЛ “чарга” на кнігі для маладых аўтараў нават не тры, а трыццаць тры гады?

Ну ладна, малады чалавек сядае і піша гэтыя тры кнігі. Без стымулу, які б даваў яму пастаянны друк. Вядома ж, ён не расце, а найхутчэй набывае кучу псіхалагічных комплексаў. Што ён бяздарны. Што ён займаецца не сваёй справай. У той час як некаторыя асобы, міламёдавы нашай літаратуры, малоцяць і малоцяць свае раманы ў тоўстых часопісах. Аж пара ідзе – так малоцяць. А малады ходзіць па тусоўках літаратурных, дзе збіраюцца такія ж, як ён, няўдачнікі і чытае свае творы. Дакладней, урыўкі з іх. А яшчэ дакладней – вершы, на якія ён перайшоў, бо іх пісаць – не траціш столькі часу і сілаў.

Калі малады чалавек знайшоў сабе занятак і прыбытак па-за літаратурай, то ён разглядае вершы як хобі, як дапаўненне жыцця, і існуе ў прынцыпе нармальна. Яму хапае тусовак. А то – хакейных матчаў, дзе ён выплюхвае свае падрыхтаваныя прыродай для літаратуры эмоцыі. Усе задаволены. Рэдактары часопісаў – тым, што ім не дакучаюць і што ніхто не прэтэндуе на месца ў вузкіх колах “сапраўднай літаратуры”. Крытыкі – тым, што не трэба шукаць новых талентаў на старонках, іх там у прынцыпе не бывае, а існуюць толькі асобы, якіх крытыкі даўно разабралі і на якіх паспяхова кормяцца. (Ну – кормяцца, гэта загучна сказана. Аднак…)

Карацей, я ўсю гэтую гаварыльню развёў, каб паказаць, што ў нас сапраўды аб’ектыўна няма ўмоў для стварэння жыццяздольнай літаратуры. Мы “гучна” адкрываем шмат імёнаў маладых. Толькі яны ціхутка, зусім бязгучна знікаюць са старонак часопісаў. Бо пачні іх друкаваць – дзе тады сталая, шырокая, грунтоўная пляцоўка для міламёдавых? А менавіта для міламёдавых існуе наша беларуская літаратура. Усе класікі, ну амаль усе, каго вывучаюць у школах, каго апяваюць і ўгодкі якіх спраўляюць на старонках нашых літаратурных выданняў – з кагорты міламёдавых. Яны амаль усе за савецкім часам працавалі ў разнастайных літаратурных рэдакцыях. І тым самым мелі доступ да друку. Крый Божа іх вінаваціць у гэтым. Ды сама рэчаіснасць так нарабіла. Ну, падумайце самі, хто б у савецкія часіны стаў пісАць па-беларуску, калі гэта не ёсць яго аплатная, а часам і высокааплатная работа? Ну вар’яты толькі. А нармальныя людзі – Быкаў, Шамякін, Колас, Купала, Стральцоў і яшчэ сотні – усе яны сядзелі. Усе сядзелі, пісалі, стваралі свае іерархіі, значэнне якіх мелася толькі ў іхніх вачах, але ніяк не ў вачах беларускага народа. Народ той, канешне, раней беларускую літаратуру чытаў больш, чым цяпер. Бо і вёска была яшчэ не распітая, і аб’ектыўна кніг было мала. Чым не чытаць нічога – то ладна, і Коласа пачытаю. Тым больш што камуністы ўвялі амаль сінонімам беларускай літаратуры звязку “Колас-Купала”. Многія і не здагадваліся нават, што гэта не адзін чалавек з двайным прозвішчам, а два розныя чалавекі.

А вузкі літаратурны свет, схаваны ад усіх, па-сямейнаму цесна і раўніва жыў сваім эмацыйным жыццём. Тым больш што літаратурныя поспехі былі не голай эмоцыяй – а досыць добра праплачанай тэмай. Тэма гэтая давала кватэры, медыцыну, пуцёўкі ў дамы адпачынку і санаторыі. Давала мажлівасць жыць, адным словам. А што чалавеку яшчэ і трэба – як не жыць на зямлі? Каб яго хвалілі, шанавалі, давалі хлеб надзённы за яго працу, каб была магчымасць зайздросціць поспехам сабрата, каб было можна і сябраваць з гэтым сабратам, і любіць яго нават. Камуністы, як бы іх ні ганьбілі іх, адчынялі перад пісьменнікамі шырокі эмацыйны спектр. Ну нельга было пісаць тое і гэта. Затое можна было вось тое і вось гэта. І за апошняе плацілі і шанавалі.

Ды што ж гэта мяне панесла на рэтраспекцыю? Для параўнання, мусіць. Раней – літаратура для пісьменнікаў? А цяпер – пісьменнік для літаратуры? Пісьменнік цяпер – самаахвярная істота. Працуе без грошай амаль. За каліва слабенькіх эмоцый. Кнігі выдае сам. Прадае часта сам. Рэкламуе сябе сам. Часта і крытыкуе сябе – сам. Бо няма каму свае творы паказаць. А ў рэдакцыях толькі: “у нас не лікбез!”. І вынесуць канчатковы прысуд – не падыходзіць, не ўразіла. У лепшым выпадку – чарга доўгая, тры гады. А малады бачыць, што міламёдавы за гэтыя тры гады дваццаць разоў надрукаваліся ўжо, у іх, мусіць, чарга адмысловая. І крытыкі кіпуча – пра міламёдавых, а ты стой толькі – і ў рот ім глядзі. І купляй газеты і часопісы – дзе пра міламёдавых пераважна.

Але самае цікаване не гэта. А тое, што пры адсутнасці ў нас чытачоў, самаацэнка тых, хто ў “фаворы”, хто забіў сабе месца ў ніякатыражных часопісах – высачэзная. Вось вы пяць чалавек мяне чытаеце – то, значыць, вялікі я чалавек.

Ну вось, без гумару, назаву вам беларускіх сучасных празаікаў, якія на слыху амаль ва ўсіх. Гэта на дзевяць мільёнаў жыхароў.

Андрэй Федарэнка, Анатоль Казлоў, Алесь Наварыч, Юры Станкевіч, Алена Брава, Альгерд Бахарэвіч (высокая самаацэнка), Людміла Рублеўская, Адам Глобус (гіперсамаацэнка), Валерый Гапееў.

Яшчэ Аленік назаве вам Сцяпана (прыхавана-высокая самаацэнка). А Дынько – Наталку Бабіну. А Вішнёў – Талстова. А Пятровіч – Іпатаву. Аркуш – Мудрова. А Южык – Юрася Нератка. Ведаю, што Нератка без усякіх на тое прычын не друкавалі ў холдынгу 6(!) гадоў. Сам я там друкаваўся толькі нечалавечым нервовым надрывам, страціўшы рэшткі здароўя. Усе мае пяць раманаў не аднялі столькі сілаў пры напісанні, як публікацыя аднаго з іх.

І гэта – літаратура?

Застаецца толькі суцешыцца тым, што ў рэдакцыях сядзяць рэдкія людзі (іх вельмі мала, бо добрага шмат не бывае), якія сапраўды (не лозунгава) дбаюць за нацыянальную літаратуру і часам дапамагаюць друкавацца людзям “са стараны”.